Ngày 3/10/2026 đánh dấu kỷ niệm 81 năm Ngày truyền thống ngành Khí tượng Thủy văn Việt Nam (3/10/1945 - 3/10/2026).
Đây cũng là dịp tôn vinh các thế hệ làm công tác khí tượng thủy văn đã bền bỉ theo dõi sát sao từng biến động của thời tiết, thiên tai, "đứng gác" giữa ranh giới bình yên và dông bão.
Nỗ lực vượt gian khó cùng đất nước
Ngành Khí tượng Thủy văn có khởi đầu ngay trong mùa thu lịch sử của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ. Ngày 3/10/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 41, chính thức đưa Sở Thiên văn và Đài Thiên văn Phủ Liễn về trực thuộc Bộ Giao thông Công chính. Đây là dấu mốc hình thành một ngành khoa học phụng sự quốc kế dân sinh.
Trong giai đoạn 1946-1975, suốt chiều dài hai cuộc kháng chiến vệ quốc vĩ đại, các thế hệ cán bộ khí tượng thủy văn đã cùng non sông đi qua biết bao gian lao, thử thách. Trong kháng chiến chống Pháp, cơ quan đầu não từng rời về chiến khu Việt Bắc, nơi những người làm khí tượng vừa huấn luyện chuyên môn, vừa cùng nhau xây dựng hệ thống thuật ngữ chuyên ngành khí tượng thủy văn của người Việt giữa bom đạn.
Chủ tịch Hồ Chí Minh và Giáo sư Nguyễn Xiển trong buổi mít tinh chào mừng anh hùng phi công vũ trụ Liên Xô G.Titop thăm Việt Nam năm 1961. Ảnh tư liệu Cục KTTV.
Bước vào những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, trạm khí tượng vẫn duy trì hoạt động giữa bom đạn. Chuỗi số liệu thời tiết liên tục được chuyển về Sở chỉ huy, phục vụ đắc lực cho từng chiến dịch mở đường, từng đường bay của không quân, từng trận địa của pháo binh và góp phần giúp đoàn tàu Không Số vượt biển chi viện cho miền Nam.
Chuỗi số liệu lịch sử cứ dài thêm theo năm tháng, như kết tinh từ mồ hôi, nước mắt và cả máu xương, minh chứng cho kỷ luật thép của lớp lớp cán bộ khí tượng thủy văn trên khắp mọi miền Tổ quốc. Tinh thần ấy trở thành nền tảng để các thế hệ sau tiếp tục xây dựng và phát triển ngành.
Sau ngày non sông thu về một mối vào năm 1975, ngành Khí tượng Thủy văn bước vào giai đoạn tái thiết. Cũng trong năm này, Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), đăng ký mạng lưới phát báo quốc tế cho 22 trạm quan trắc, bao gồm hai quần đảo thiêng liêng Hoàng Sa và Trường Sa.
Năm 1989, chuyên gia Liên Xô hỗ trợ lắp đặt trạm ra đa thời tiết đầu tiên MRL - 5 tại Đài Phù Liễn (Hải Phòng). Ảnh tư liệu Cục KTTV.
Năm 1976, Tổng cục Khí tượng Thủy văn được thành lập trên cơ sở hợp nhất Nha Khí tượng và Cục Thủy văn, mở ra giai đoạn phát triển toàn diện, khẩn trương thiết lập mạng lưới hơn 130 trạm đo đạc khắp các tỉnh phía nam.
Vượt qua bao khó khăn của thời kỳ bao cấp và những diễn biến thiên tai khắc nghiệt, năm 1994, Pháp lệnh Khai thác và Bảo vệ công trình khí tượng thủy văn ra đời, tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động của ngành. Ngành vinh dự đón nhận Huân chương Hồ Chí Minh cao quý vào năm 1995.
Bước tiến vượt bậc về khoa học công nghệ
Bước sang thế kỷ XXI, ngành tiếp tục hòa nhịp với mô hình quản lý đa ngành khi sáp nhập vào Bộ Tài nguyên và Môi trường năm 2002. Đặc biệt, từ năm 2018 đến nay, ngành đã chứng kiến bước bứt phá ngoạn mục về cả thể chế, công nghệ lẫn vị thế quốc tế.
Với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về khí tượng thủy văn ngày càng hoàn thiện và Chỉ thị số 10-CT/TW năm 2021 của Ban Bí thư, toàn ngành bước vào làn sóng hiện đại hóa sâu rộng. Từ những chiếc thùng đo mưa tự gò, thước đo nước bằng gỗ đơn sơ, diện mạo ngành Khí tượng Thủy văn hôm nay đã thay da đổi thịt.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên tham quan Phòng Điều hành tác nghiệp khí tượng thủy văn của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, tháng 9/2026. Ảnh: Tiến Đức.
Mạng lưới trạm quan trắc quốc gia hiện đã có hơn 2.850 trạm, với mức độ tự động hóa cao: đo mưa đạt 100%, dông sét đạt 100%, hải văn đạt 83,3%, thủy văn đạt 73,9% và khí tượng bề mặt đạt 65%. Đỉnh đèo Pha Đin lộng gió giờ đây trở thành niềm tự hào của khoa học khí hậu Việt Nam khi đặt trạm giám sát khí hậu toàn cầu, vận hành hệ thống đo đạc khí nhà kính và sol khí hiện đại ngang tầm các quốc gia phát triển, truyền dữ liệu liên tục 24/7 theo thời gian thực.
Các mô hình dự báo số trị phân giải cao chạy trên siêu máy tính Cray XC40 đã nới dài thời hạn dự báo bão, áp thấp nhiệt đới và không khí lạnh trước nhiều ngày; cung cấp bản tin dự báo đến hàng trăm điểm dân cư trên toàn quốc. Đáng chú ý, Hệ thống cảnh báo lũ quét và sạt lở đất thời gian thực (SEAFFGS) trên nền tảng Web-GIS đã chi tiết hóa cảnh báo đến cấp xã, tích hợp hơn 3.500 trạm đo mưa tự động và ra đa thời tiết, trao tận tay chính quyền cơ sở và người dân công cụ phòng ngừa thiên tai từ sớm, từ xa.
Chính những dự báo chính xác, kịp thời ấy đã góp phần giảm thiểu hàng chục nghìn tỷ đồng thiệt hại và bảo toàn tính mạng cho hàng triệu người qua những cơn cuồng phong dữ dội như siêu bão Yagi năm 2024 hay bão Kajiki năm 2025.
Mạng lưới quan trắc toàn quốc có mức độ tự động hóa cao. Ảnh: Trung Nguyên.
Cùng với sự bứt phá về năng lực dự báo, Việt Nam đã chuyển từ vị thế đón nhận hỗ trợ quốc tế sang đối tác uy tín, từng được WMO giao đảm đương vai trò Phó Chủ tịch Hiệp hội Khí tượng khu vực II châu Á, Chủ tịch Ủy ban Bão. Hiện nay, Việt Nam đang đảm nhận vai trò Trung tâm Hỗ trợ Dự báo thời tiết nguy hiểm khu vực Đông Nam Á (SWFP-SeA) và Trung tâm Hỗ trợ cảnh báo lũ quét khu vực Đông Nam Á (SeA-FFGS).
Việc kiện toàn tổ chức thành Cục Khí tượng Thủy văn trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường vào đầu năm 2025 là dấu mốc mới trên chặng đường phát triển của ngành. Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Lao động hạng Nhất cùng nhiều phần thưởng cao quý của Đảng và Nhà nước chính là sự kết tinh rạng ngời cho hành trình 81 năm phụng sự vẻ vang ấy.
Mục tiêu vươn tầm thế giới
Bước vào kỷ nguyên mới, khi biến đổi khí hậu đang tạo nên những hình thái thời tiết cực đoan, dị thường chưa từng có trong lịch sử, trọng trách của ngành Khí tượng Thủy văn càng trở nên nặng nề.
Hướng tới mục tiêu đạt trình độ tiên tiến của châu Á vào năm 2030 và vươn tầm ngang bằng các quốc gia phát triển trên thế giới vào năm 2045, ngành đã đưa ra định hướng chiến lược toàn diện. Trọng tâm trước hết là hoàn thiện hành lang pháp lý, sửa đổi Luật Khí tượng Thủy văn, thúc đẩy cơ chế xã hội hóa, thương mại hóa dịch vụ nhằm hình thành thị trường công nghệ khí tượng thủy đa mục tiêu, đa lĩnh vực.
Đồng thời, công cuộc hiện đại hóa công nghệ sẽ được đẩy lên tầm cao mới: xây dựng trung tâm dữ liệu chuẩn quốc tế tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, chuyển đổi số toàn diện, làm chủ công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và công nghệ mô phỏng số (Digital Twin). Mạng lưới trạm quan trắc sẽ tiếp tục được tự động hóa, vươn xa tới những vùng biển sâu, hải đảo tiền tiêu và lưu vực sông xuyên biên giới bằng công nghệ viễn thám, máy bay không người lái và ra đa thế hệ mới.
Song hành cùng hiện đại hóa kỹ thuật là chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đào tạo những chuyên gia đủ sức làm chủ các mô hình dự báo phức tạp, đồng thời giữ vững vai trò nòng cốt của Việt Nam tại các tổ chức quốc tế. Quan trọng hơn cả, mọi bước tiến công nghệ đều hướng về nhân dân, đưa thông tin cảnh báo sớm, kịp thời đến cấp cơ sở góp sức tích cực vào công tác phòng, chống thiên tai.
Bằng bản lĩnh kiên cường, kỷ luật thép và khát vọng vươn tầm, những người làm công tác khí tượng thủy văn hôm nay sẽ tiếp tục viết tiếp bản hùng ca phụng sự non sông, biến cảnh báo sớm trở thành lá chắn vững chắc bảo vệ cuộc sống của cộng đồng và kiến tạo tương lai phát triển an toàn, thịnh vượng, bền vững cho Tổ quốc.
Nguồn: https://nongnghiepmoitruong.vn/khi-tuong-thuy-van-viet-nam--81-nam-phung-su-dat-nuoc-d834281.html